De Vertaler Verdwijnt – ‘In Gesprek’ met Luk van Haute

Luk van Haute is één van de drie vertalers van Haruki Murkami, de Japanse auteur van onder andere Norwegian Wood, Kafka op het Strand, Dans Dans Dans en De Moord op de Commendatore. Zijn strakke stijl beschrijft uiterst vreemde gebeurtenissen, maar de onbegrijpelijke fictie lekt moeiteloos in de realiteit en vormt een eenheid van alledaagse taferelen en een kosmische magie die over alles neerstrijkt. De elementen uit de westerse cultuur en de Engelse zinsbouw die doorschemert, zorgen ervoor dat zijn verhalen vaak natuurlijk en vertrouwd klinken voor westerse vertalers en lezers, hoewel dat voor de Japanse lezer doorgaans niet zo aanvoelt. Murakami’s Westerse stijl en thematiek maken het vertalen niet minder bewonderenswaardig, maar toch lijkt het alsof vertalers vaak vergeten worden in recensies en kritieken. In dit interview bevragen we Luk van Haute over zijn positie als vertaler in vergelijking met die van Jay Rubin en Philip Gabriel – de vertalers naar het Engels die veel roem en academische hoogachting genieten – en de onzichtbaarheid van de vertaler in het algemeen.

Jay Rubin en Philip Gabriel zijn allerminst bescheiden over hun rol als vertaler van Murakami. Rubin stelt zelfs dat het “zijn eigen” woorden zijn in de vertaling. Denkt u dat het een verschil is in cultuur dat de Engelse vertalers zichzelf meer zien als kunstenaars en makers van het verhaal? Of meer algemeen: kunt u het verschil in houding verklaren?

Een literair vertaler is een kunstenaar, daar valt niet over te discussiëren. Vertalen bestaat niet enkel uit de omzetting van woorden, ook veel literaire elementen komen kijken bij zo’n vertaling. Het is dus een moeilijke taak en stilistisch gezien komt er veel bij kijken. Ik denk dat zowel de Amerikaanse vertalers als wijzelf niet erg bescheiden zijn over ons werk. Het is een erg complexe taak die niet onderschat mag worden, maar wat toch wel gebeurt. Misschien zit er niet zodanig een verschil in cultuur, maar wel in functie. Rubin is een academische figuur en zelf ook schrijver, dus dan is het al eens geoorloofd om trots te zijn op jezelf. Vergis je niet, ik ben ook trots op mezelf. Japans is niet gemakkelijk. Het vertalen tussen een taal als Duits en Nederlands is natuurlijk veel directer omdat ze zo verwant zijn. Tussen Japans en Nederlands is er een duidelijke afstand tussen talen. Japans is ook erg ambigu, dus het creatieve proces is per definitie groter.


Zoals al gesteld werd in een interview op Radio 1 krijgen de vertalers van Murakami geen prominente plaats bij het Murakami-festival en worden bekende acteurs, muzikanten of andere schrijvers verkozen om te komen spreken. Vindt u dat de vertaler nog steeds een minderheidspositie bekleed in de literaire wereld en hoe zou dit komen?

In recensies worden vertalers zelden vernoemd. Mensen spreken ook vaak van “de Nederlandse vertaling” terwijl de vertalingen door verschillende auteurs gedaan worden. Zo werk ik aan de vertalingen van Murakami, maar Elbrich Fennema en Jacques Westerhoven zijn ook zijn vertalers. Dit wordt precies vaak uit het oog verloren. De vertaler over het algemeen wordt ook uit het oog verloren. Als het gaat over een briljante stijlfiguur of een schitterende passage, dan wordt enkel de auteur geprezen. De publieke perceptie is vaak dat de vertaler de constructies omzet, de woorden vertaalt zoals Google Translate, maar er komt erg veel meer bij kijken. Vertalingen zijn geen omzettingen van woorden. Het kan zo dus goed zijn dat die briljante stijlfiguur grotendeels uit de pen van de vertaler komt. Vaak worden vertalers maar in het klein vermeld, en ze worden ook serieus onderschat. Vertalers worden onderschat en hierdoor hebben ze geen publieke stem. Bijgevolg kunnen ze hun publieke imago moeilijk veranderen juist door het gebrek aan deze publieke stem. Het is dus een vicieuze cirkel die moeilijk te doorbreken is. Het Fonds der Letteren heeft enkele initiatieven maar die blijven tot op heden tamelijk onbekend.
Hoewel Rubin en Gabriels zichzelf afbeelden als creatieve vormgevers van Murakami-literatuur, worden ze zelden of nooit vermeld in recensies over boeken van Murakami. Denkt u dat de houding van de vertaler t.o.v. zijn eigen werk dan uitmaakt voor de globale perceptie van de vertaling?

Jay Rubin is natuurlijk een publiek gezicht met een academische functie. Door zulke functies en een bijkomende maatschappelijke rol, zullen zijn vertalingen ook beter ontvangen worden dan “maar” een freelance vertaler. Vaak wordt er erg denigrerend gesproken over vertalers omdat ze een onbekende en onbeminde positie bekleden. Met een vertaler als Jay Rubin is die denigrerende blik er niet, maar toch wordt hij nog steeds nauwelijks vermeld in recensies van Murakami.

Haruki Murakami zelf is ook een vertaler. Hij heeft alle grote werken vertaald naar het Japans; van F. Scott Fitzgerald tot J.D. Salinger. Door zijn positie als bekende schrijver, staat zijn naam vaak in het groot op de covers van zijn vertaalde werken en meent het lezende publiek ook dat zijn vertalingen wel iets speciaals zullen zijn, juist door zijn literaire achtergrond.

We mogen trouwens ook niet vergeten dat er een verschillende en soms tegengestelde aanpak is van vertalers. Jacques Westerhoven schrijft bijvoorbeeld veel losser. Hij neemt nogal eens de ruimte voor eigen in- en aanvullingen, terwijl ik dichter bij de brontekst blijf.”
Heeft u naar eigen zeggen gekozen voor een “domesticating” vertaling (i.e. een vlotte vertaling met elementen van de doelcultuur) of eerder een “foreignizing” vertaling (een omzetting waarin de broncultuur behouden blijft in zijn andersheid, vreemdheid en rijkheid)?

Ik laat zelf meer en meer de woorden in het Japans staan. Mensen zijn meer bekend met het Japans dan ooit tevoren en ik zet er dan ook geen voetnoten bij, zoals Jacques Westerhoven wel eens doet.

Zijn die Japanse woorden dan een medium voor vervreemding, zoals Engelse woorden dat voor de Japanse lezer zouden zijn?

Neen, in de Japanse literatuur is men erg gewend aan Engelse woorden en aan Westerse invloeden. Het Engels heeft dus geen bevreemdend effect, net zoals de Japanse woorden niet behouden zijn met het oog op een bevreemdend effect. De tijden zijn veranderd en mensen hebben met 1 klik opgezocht wat een bepaald gerecht is, of welke buitenwijk van Tokyo er bedoeld wordt.

Soms zijn er expliciete aanduiding van plaats, er wordt bijvoorbeeld verwezen naar Kobe of Japan in het algemeen. Zijn deze aanduidingen toegevoegd om de lezer bewust te maken dat ondanks Murkami’s Westerse elementen het verhaal zich afspeelt in Japan,  of zijn ze  overgenomen?

Soms is er een expliciete aanduiding van plaats en die laat ik dan eigenlijk altijd in het Japans staan. Sommige vertalers geven bijna een volledige voetnoot in de tekst, met een parafrase of een uitleg van waar iets zich bevindt. Ik voeg het dus zelf niet toe, maar ik zou de aanduiding ook niet parafraseren zodat het in principe overal zou kunnen zijn.  Als er een bepaalde straat genoemd wordt, vertaal ik het niet als “een klein zijstraatje naast het plein waar ze kippen verkochten.” Dat doe ik niet om te bevreemden, maar omdat Murakami het zelf ook zo schreef.

Als afsluitende vraag: Kan de houding van de vertaler ten opzichte van zijn eigen werk de publieke perceptie veranderen? Dus kan een zichtbare vertaler ook een zichtbare positie krijgen in de maatschappij en zal literair vertalen dus misschien een meer gewaardeerd en beter betaald beroep kunnen worden?

Er zijn mensen die zulke stappen proberen te ondernemen en meer in het licht willen treden, maar het is erg moeilijk. Jay Rubin is publiekelijk en een grote figuur in de academische wereld maar hij wordt alsnog zelden vernoemd in recensies. De maatschappelijke rol of functie heeft dus weinig invloed op de receptie en de waardering. De maatschappelijke perceptie moet veranderen want vertaler is een prachtig beroep, maar immens onderbetaald en ondergewaardeerd. Het maakt in de praktijk ook weinig uit hoe je vertaalt. De duizenden keuzes die je in de tekst hebt gemaakt, en die de andere vertalers hebben gemaakt, de keuzes die allemaal onderscheidend zijn, die worden allemaal vergeten in de recensies omdat de vertaler nog steeds in de schaduw blijft.

 

Comments

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s