Benoit Vermaele – Over vrije wil

Beschouw een persoon, bewust verondersteld van zowel eigen waarnemingen en gedachten, als van zijn daden. Emoties worden geklasseerd onder waarnemingen en niet onder gedachten, zodat observatie van de buitenwereld en die van de innerlijke op eenzelfde niveau staan. Door een onvermijdelijke tussenstop tussen waarneming en daad in de gedachtenfabriek zo’n wezen, kan het soms lijken alsof ook de sensaties vanuit het hoofd gestuurd kunnen worden; een tegenbewijs is nochtans snel gegeven, vooropgesteld dat de persoon in kwestie niet in staat is telekinese te bedrijven, en dus evenmin beslissingsrecht heeft over wat hij voelt. In wat volgt zal de klemtoon echter eerder liggen op het proberen aantonen van de oorzaak van deze opsplitsing: afwezigheid van vrije wil in zowel daden als gewaarwordingen in de veronderstelling dat ze wel aanwezig is in de ratio, in de hoop te stuiten op een onaanvaardbare tegenstrijdigheid en de nodige inzichten voor een nieuwe stelling.

 

Nu zal zo’n persoon in het algemeen in te waan verkeren dat hij wél in staat is zijn leven te vormen met zijn acties. Een van de grootste uitdagingen is te beslissen welke mentale partij nu de plak zwaait en die in de ontwikkeling lang genoeg aan de macht te laten om haar toe te laten een logische indruk na te laten op het morele referentiekader dat zijn verdere acties richting geeft. Het lijkt me dat veel mensen een soort inherente harmonie bezitten, resulterend uit een aangeboren kompas dat steeds ondubbelzinnig in dezelfde, met de doelstellingen compatibele richting wijst, als een soort handleiding voor het boetseren van het karakter. Deze schapen fungeren als voorspelbare robots, sociaal smeermiddel, de gestructureerde matrix waarin de beschouwde vrije geest zich kan verliezen en terugvinden, maar nooit zal thuis voelen.

Hoe vrijer de geest echter, hoe meer afwezig dit duidelijk afgelijnde karakter. Waarin anders dan in het constant in twijfel trekken en bekritiseren van de eigen standpunten van gisteren kan zich vandaag die vrijheid manifesteren? Die experimentele verstandhouding met ervaring kan niet hand in hand gaan met een consequente fysieke realisatie van die sensaties, namelijk de opeenvolging van daden die voor een externe belever de beschouwde persoon definiëren, zelden consistent met eerder gestelde doelen of waarden. Hier is al een fout in de premissen bloot komen te liggen: de vrije wil in onze gedachten (en dus ook in toekomstige keuzes) is opgelegd aan ernstige beperkingen, afkomstig van de huidige beleving van de werkelijkheid en eerder gemaakte keuzes. De beschouwde persoon bedenkt tegenstrijdige intuïtieve drijfveren die rationeel even aannemelijk zijn als het primaire signaal, waarna alle keuzevectoren niet meer onderscheidbaar zijn en netto optellen tot nul.

Vergeet nu even al het voorgaande en veronderstel een volledig gedetermineerd wereldbeeld waarin vrije wil noodzakelijkerwijs niet kan bestaan: binnen deze grenzen is er geen onderscheid tussen gedachte en emotie behalve het gebruikte werkwoord om het te beschrijven. Ik denk dat ik voel of ik voel dat ik denk zijn twee compleet inwisselbare cirkelredeneringen en we kunnen niet anders dan besluiten tot perfecte symmetrie tussen lichaam en geest. Wat men voenkt (=denken, voelen in het voorgestelde wereldbeeld) is een objectieve afbeelding van wat men doet, zal doen of gedaan heeft met zijn lichaam, in het hoofd. De ervaringen worden als het ware samengebald in één met de tijd fluctuerende denk-voel-doe-variabele en geprojecteerd, afgedraaid als een film voor de ogen van het compleet passieve bewustzijn, dat niet in staat is een oordeel te vellen over zijn percepties of zelfs te beseffen dat hij bestaat, zoals ontegensprekelijk wel het geval is bij het voorgestelde subject.

Zoals entropie richting geeft aan tijd, zo geeft vrije wil dus een richting in de hiërarchie van gedachte, gewaarwording en daad. Begrijpelijk dus dat er maar al te vaak uitspraken worden gedaan over het al dan niet slechts schijnbare aspect van beide begrippen: uitspraken als “tijd is een illusie” of “ vrije wil is een illusie” zullen geen enkele lezer vreemd in de oren klinken. Dergelijke opvattingen lijken eerder een gevolg van het feit dat elk van deze twee begrippen de meest abstracte variabele voorstellen van het systeem dat ze beschrijven, dan dat ze effectief hersenspinsels zouden zijn, enkel gepercipieerd door mensen omdat de werkelijkheid zo gewoon aannemelijker lijkt, zoals een kind zou denken dat auto’s op tv ook vooruit rijden met achteruit draaiende wielen en zich later realiseert dat er een meer ingewikkelde verklaring moet zijn.

Comments

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s